Rak, nowotwór, guz. Jakie są między nimi różnice?

Czym jest nowotwór?

Często myśląc o nowotworach, kojarzymy je z chorobami współczesnego społeczeństwa. Nic bardziej mylnego, ponieważ opisywano je już w starożytności, a praktykowana wtedy forma leczenia, dała początki obecnej chirurgii. Ponadto już wtedy zaczęto określać niektóre nowotwory terminem „rak”, ze względu na podobieństwo wycinanych zmian do kraba morskiego lub raka.

Choć dziś potocznie używamy tego terminu, mówiąc o nowotworach ogólnie, to warto na wstępie zaznaczyć, że jest to spore uproszczenie, gdyż rak oznacza nowotwór złośliwy pochodzący z tkanki nabłonkowej.

Obecnie o nowotworach wiemy bardzo wiele, przede wszystkim to, że należą one do chorób genetycznych. Powstają na skutek nagromadzenia się mutacji w DNA, co powoduje zaburzenia czynności genów, niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Komórki w organizmie człowieka dzielą się nieustannie, następuje ciągła wymiana komórek na nowe, które przejmują funkcje tych obumarłych. Aby zminimalizować ryzyko błędów, a tym samym ryzyko powstania nowotworu, cykl ten podlega wewnątrzkomórkowym mechanizmom ochronnym, takim jak procesy naprawcze DNA czy zjawisko apoptozy (zaprogramowanej śmierci komórki).

Jeśli okażą się one niewystarczające, w DNA komórki zaczynają kumulować się mutacje i może dojść do transformacji nowotworowej, co skutkuje niekontrolowanym wzrostem i namnażaniem się komórek, czyli kancerogenezą. Stąd charakterystyczną cechą komórek nowotworowych jest utrata kontroli nad podziałami komórkowymi.

Etapy rozwoju nowotworu

Dla większości ludzi słowa nowotwór, rak, guz powodują te same nieprzyjemne skojarzenia, jednak każde z nich może oznaczać inną postać choroby. Z punktu widzenia patomorfologii wśród nowotworów możemy wyróżnić zmiany łagodne, miejscowo złośliwe i złośliwe. Czasami zdarza się także, że niegroźny nowotwór łagodny ulega uzłośliwieniu. Różne rodzaje nowotworów
charakteryzują się specyficznymi cechami morfologicznymi i czynnościowymi, różnią się także sposobem leczenia i rokowaniami dla pacjenta.

Nowotwór łagodny

Nowotwór łagodny charakteryzuje się powolnym wzrostem, a w pewnych przypadkach obserwuje się okresy zatrzymania jego rozwoju. Zazwyczaj otoczony jest torebką włóknistą lub pseudotorebką, która odgranicza go od zdrowych tkanek. Dzięki niej nowotwór podczas wzrostu przesuwa jedynie sąsiednie struktury, ale nie nacieka na nie, tzn. nie zajmuje ich. Jego komórki zwykle są dobrze zróżnicowane i podobne do komórek tkanki, z której się wywodzą. Nowotwór łagodny sam w sobie nie jest niebezpieczny, może jednak uciskać na narządy wewnętrzne oraz zaburzać funkcjonowanie całego organizmu, a także przekształcić się w formę złośliwą. Jego leczenie zwykle jest skuteczne, gdyż usuwa się go operacyjnie wraz z otaczającą torebką, dzięki czemu nie następują wznowy. Łagodna postać nowotworu nie daje też przerzutów, ponieważ nie nacieka na węzły chłonne.

Nowotwór miejscowo złośliwy

Nowotwór miejscowo złośliwy histologicznie przypomina nowotwór łagodny, jednak charakteryzuje się miejscową złośliwością, co oznacza, że może naciekać i niszczyć okoliczne tkanki lub powodować objawy wynikające z ich ucisku. Może także dawać wznowy miejscowe i powodować nawrót choroby, nawet po całkowitym usunięciu. Choć posiada niektóre cechy nowotworów złośliwych, to nie daje przerzutów. Przykładem nowotworów miejscowo złośliwych są guzy mieszane ślinianek, niektóre glejaki oraz raki podstawnokomórkowe skóry.

Nowotwór złośliwy

Nowotwory złośliwe to najgroźniejsza grupa nowotworów. Charakteryzuje je brak torebki, która oddzielałaby je od zdrowych tkanek, szybkie tempo wzrostu oraz unaczynienie, które powstaje w wyniku angiogenezy. Angiogeneza nowotworowa jest to proces polegający na tworzeniu nowych naczyń krwionośnych, które będą zaopatrywały i odżywiały nowotwór. Przyczynia się do szybszego wzrostu i do rozsiewania zmian. Nowotwory złośliwe posiadają zdolność naciekania na sąsiadujące struktury oraz do dawania przerzutów odległych. Oznacza to, że komórki nowotworowe przedostają się do węzłów chłonnych, naczyń limfatycznych i/lub krwionośnych, tą drogą docierają do odległych narządów i tworzą guzy wtórne.

Dynamiczny rozrost powoduje ucisk na otoczenie i niszczenie narządów, często doprowadzając do krwawienia lub zakrzepicy naczyń. Dodatkowo występuje osłabienie odporności i stan zapalny. Wydzielane są cytokiny, które są czynnikiem wzrostowym, stymulującym namnażanie komórek nowotworowych, hamowany jest proces apoptozy, pobudzona zostaje angiogeneza. Wszystkie te zmiany promują powstawanie przerzutów.

Budowa komórek nowotworowych w tym przypadku, znacznie różni się od komórek tkanki macierzystej. W związku z tym, że komórki często się dzielą, mogą mieć zmieniony kształt i strukturę, przez co nie spełniają swoich funkcji. Charakteryzując tego rodzaju nowotwory warto podkreślić, że mają one nieograniczony potencjał namnażania komórek i zaburzoną odpowiedź na czynniki hamujące wzrost (czyli czynniki supresorowe).

Nowotwór nabłonkowy a nienabłonkowy

Równie istotnym podziałem, opierającym się na rodzaju tkanki, z której wywodzi się nowotwór zarówno łagodny, jak i złośliwy, jest rozróżnienie na typ nabłonkowy i nienabłonkowy. Nabłonek składa się z komórek wyściełających przewód pokarmowy, gruczoły, układ oddechowy, układ moczowo-płciowy oraz naskórek. Nabłonek bierze również udział we wchłanianiu pokarmów, może mieć on funkcję wydzielniczą  (tzw. nabłonek wydzielniczy, gruczołowy) oraz transportową (transport odbywa się za pomocą rzęsek).

Wśród łagodnych nowotworów nabłonkowych wyróżniamy na przykład gruczolaki, brodawczaki i torbielaki, w zależności od typu nabłonka, z którego wywodzi się zmiana.

W przypadku złośliwych nowotworów nabłonkowych używamy pojęcia raki,

odnosi się ono jedynie do tej grupy.

Nazwy konkretnych podtypów raków tworzymy, dodając przedrostek opisujący rodzaj nabłonka, z którego choroba się wywodzi, np. “gruczolakorak”, “rak płaskonabłonkowy”.
Nowotwory nienabłonkowe powstają z innych komórek ciała np. z tkanki tłuszczowej, mięśniowej, nerwowej lub łącznej. Nazwy łagodnych nowotworów tkanek miękkich tworzone są od rodzaju tkanki pochodzenia. Sa to np. „mięśniak”, „tłuszczak”, „nerwiak” lub „włókniak”. W przypadku nowotworów złośliwych większości typów tkanki łacznej do nazwy dodajemy przyrostek “mięsak”, mamy więc mięśniakomięsaki, tłuszczakomięsaki, włókniakomięsaki. W przypadku innych nowotworów nazewnictwo nie jest juz tak uporządkowane. Nowotwory łagodne w języku angielskim określane są zwykle przedrostkiem “noma”, zaś złośliwe: “blastoma”.
Przyjmuje się także, ze nowotwory układu krwiotwórczego są zawsze złośliwe z uwagi na dostęp do każdego narządu za pośrednictwem naczyń krwionośnych i limfatycznych. 

mięsaki - pochodzące z tkanki łącznej jak np.: łuszczakomięsaki, mięśniakomięsaki, nerwiakomięsaki lub nerwiakomięsaki

białaczki - związane z układem krwiotwórczym

chłoniaki - wywodzące się z układu limfatycznego

potworniaki niedojrzałe - bez jednorodnej budowy histologicznej, składające się z wielopotencjalnych komórek zarodkowych

glejaki - wywodzące się z ośrodkowego układu nerwowego

czerniaki wywodzące się z komórek barwnikowych skóry, niekiedy mogą występować w obrębie błon śluzowych ust i nosa, paznokciach lub gałce ocznej

Guz

Nowotwory często powszechnie określamy jako guzy, należy jednak podkreślić, że nie każdy guz jest nowotworem. Mianem guz określamy ogólnie każde nietypowe uwypuklenie, opór przy badaniu palpacyjnym, ograniczone ognisko przy badaniu obrazowym o nieznanym, często niezdiagnozowanym pochodzeniu.

Zatem guzem mogą być określane zarówno różnego rodzaju torbiele, ropnie, powiększone organy ciała (np. śledziona), jak i zmiany zapalne (np. w przypadku węzłów chłonnych) lub właśnie nowotwory. Termin ten występował już w starożytnych dziełach medycznych i odnosił się także do objawów zapalenia, bardziej szczegółowo o guzach pisał Galen, wyróżniając 10 różnych typów guzów, przy czym dokładne rozróżnienie pomiędzy guzami nowotworowymi a innymi opisano dopiero na początku XIX wieku.

Podsumowując, nowotwory są pojęciem ogólnym i dzielą się na łagodne, miejscowo złośliwe i złośliwe. Termin rak jest zarezerwowany wyłącznie dla nowotworów złośliwych z tkanki nabłonkowej. Natomiast określenie „guz” ma znacznie szersze znaczenie i wcale nie musi odnosić się do nowotworu.

Źródła:

Podobał Ci się ten artykuł? Przeczytaj również:

Poszukiwanie genetycznych uwarunkowań przebiegu choroby COVID-19
sekwencja DNA - wariant patogenny
Od odczytów do wariantów, czyli jak wygląda poszukiwanie zmian w DNA.