MNMTalks to podcast, w którym w prosty, przystępny sposób będziemy rozmawiać na tematy z dziedziny nauki i technologii ze specjalistami z danej branży.

W pilotażowym odcinku podcastu rozmawiamy z dr Paulą Dobosz – genetyczką, specjalistką w dziedzinie immunoonkologii, o tym, czym różnią się nowotwór, rak i guz, jakie są mechanizmy powstawania nowotworów, czy każdy jest dziedziczny, a także o tym, dlaczego rak to choroba genetyczna.

TRANSKRYPT

Anna Cząstka: Witamy w pierwszym, premierowym odcinku naszego podcastu MNMTalks, który powstał z potrzeby mówienia o rzeczach ważnych, które stały się naszą pracą i pasją. W podcaście będziemy poruszać się w szerokim świecie nauki i technologii. Będziemy mówić m.in. o genetyce, nowotworach, a także o sztucznej inteligencji.  W dzisiejszym odcinku moim i Państwa gościem jest dr Paula Dobosz. Paula, bardzo miło mi, że tutaj wpadłaś.

Dr Paula Dobosz: Dzień dobry Państwu, dzień dobry, Aniu, mi też jest bardzo miło.

AC: Pozwólcie, że powiem teraz kilka słów o naszym gościu. Dr Dobosz specjalizuje się w genetyce i genomice nowotworów oraz immunoonkologii; przez kilka lat prowadziła w Izraelu, UK i USA badania nad sposobami komunikacji, jakie komórki nowotworowe wykorzystują do zatrzymywania agresji ze strony układu immunologicznego człowieka. Jest absolwentką wielu prestiżowych uczelni m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, AWFu w Warszawie oraz Cambridge University. Uczestniczyła w wielu zagranicznych kursach, szkoleniach i międzynarodowych konferencjach genetycznych i onkologicznych. Poza tym, znajduje czas na bycie popularyzatorką nauki – z sukcesem prowadzi profil Fakty i Mity Genetyki, a także internetowy magazyn o tej samej nazwie na stronie genetyka. bio. Od razu nasuwa się pytanie: skąd wzięła się potrzeba prowadzenia FiMG?

Dr Paula Dobosz: Myślę, że przede wszystkim z braku, ponieważ czegoś takiego w polskim internecie jeszcze nie było. Często dostawałam pytania od nieznajomych i znajomych, czy coś jest prawdą, bo przeczytali coś w Internecie i chcieli, żebym im powiedziała, czy faktycznie tak jest, czy może to jest jakiś fake news. To było już ponad 10 lat temu, kiedy przyszedł mi do głowy pomysł założenia takiego bloga, Fakty i Mity Genetyki, początkowo na Facebooku i celem było rozprawianie się z fake newsami, które pojawiają się w Internecie. Okazuje się, że genetyka jest wyjątkowo podatnym gruntem do tworzenia takich bzdur, wszelkiego rodzaju fake newsów, więc bywały takie momenty, w których oczywiście przez wiele miesięcy nic nie pisałam – zwyczajnie nie miałam na to czasu, ale starałam się zawsze odpowiadać na pytania, kiedy ktoś je zadał. Przychodziło mi do głowy, że jeżeli jedna osoba zadała jakieś pytanie, czy się nad czymś zastanawiała, to prawdopodobnie w społeczeństwie będzie więcej takich osób. Jeżeli odpowiem tej jednej, to właściwie mogę odpowiedzieć na Facebooku wszystkim naraz i w ten sposób jakoś tę genetykę ludziom przybliżać. Oczywiście teraz staram się to robić bardziej regularnie, bo minęło już 10 lat, odkąd prowadzę tego bloga i dokładnie w dziesięciolecie istnienia FiMG powołaliśmy do życia „Genetykę” , czyli magazyn internetowy. I teraz to naprawdę jest już poważne przedsięwzięcie, bo w powstawaniu każdego numeru „Genetyki” uczestniczy naprawdę dużo osób, wielu autorów, mamy przynajmniej 10-12 artykułów w każdym z nich. Mamy też wielu fajnych grafików, którzy z nami współpracują i starają się, żeby ten magazyn był bardziej ciekawy, żeby ta genetyka była bardziej przystępna dla każdego.  Żeby to było naprawdę sensownie napisane i przekazane „ludzkim głosem”. Każde wydanie „Genetyki” ma swój temat przewodni, na przykład sekwencjonowanie DNA albo mitochondria i wokół tego głównego tematu tworzone są wszystkie treści.

Celem oczywiście jest edukacja genetyczna, dostarczenie czytelnikowi rzetelnej i aktualnej wiedzy, bo nie każdy musi znać angielski, dlatego piszemy w języku polskim. Angielski może też nie być na takim poziomie, żeby czytać artykuły czy publikacje naukowe. A nawet jeśli ktoś dobrze zna angielski, to, uwierzcie mi na słowo, czytanie publikacji to wcale nie jest aż taka pasjonująca lektura…

AC: Jeżeli więc będziecie szukać jakiegoś artykułu, związanego z genetyką, to wiecie, że warto odwiedzić stronę genetyka. bio. A teraz przejdźmy sobie do dzisiejszego tematu naszego podcastu, którym są nowotwory. No i właśnie, w odniesieniu do samego tego słowa: często,  czytając artykuły czy rozmawiając ze znajomymi, napotykam się na zamienne stosowanie słów: rak, nowotwór, czasem pojawia się też pojęcie guza. I zastanawiam się, czy można używać tych słów naprzemiennie?

Dr Paula Dobosz: Czasami tak, czasami nie. Osobiście odradzam, ponieważ jedno z tych słów jest bardzo szerokie, a drugie jest zdecydowanie bardziej wąskie. W ten sposób – nowotwór jest tym słowem z najszerszym znaczeniem i będzie oznaczał praktycznie każdą zmianę w naszym organizmie, a możemy sobie to prosto wyobrazić…

No właśnie, zacznijmy od szkoły, w zasadzie od geometrii. Nie wiem, czy pamiętacie takie zajęcia, jeszcze w szkole podstawowej, na których uczyliśmy się, że każdy kwadrat jest prostokątem, ale odwrotnie to już nie działa, czyli nie każdy prostokąt jest kwadratem. I dokładnie tak samo będzie działało w tym przypadku, czyli każdy rak jest nowotworem, ale nie każdy nowotwór musi być od razu rakiem. I teraz o co w tym chodzi bardziej szczegółowo: nowotwór będzie chorobą genetyczną, chorobą naszego genomu, powstającą w wyniku nagromadzenia się szkodliwych mutacji. Czyli jeśli tych mutacji będzie naprawdę dużo, to dojdzie do niekontrolowanych podziałów komórkowych w naszym organizmie. Czyli nasze komórki tam, gdzie nie powinny, zaczną się dzielić i nie będzie właściwie żadnego mechanizmu w naszym organizmie, który potrafiłby powstrzymać, żeby one przestały się dzielić. No bo to, że one się dzielą, to jest dosyć naturalny proces w naszym organizmie, komórki się zużywają, muszą być zastępowane nowymi. Natomiast w nowotworach to się dzieje w sposób absolutnie niekontrolowany, no i właściwie nie do zatrzymania w normalnych warunkach. Czyli to będzie właśnie nowotwór – to będzie moment, w którym te komórki dzielą się właściwie w niekontrolowany sposób, tam, gdzie nie powinny, w takiej ilości, w jakiej nie powinny się dzielić.

Natomiast rak, to będzie już specjalny rodzaj nowotworu, nowotwór o charakterze złośliwym, który będzie się wywodził z konkretnego typu tkanek, konkretniej z tkanki nabłonkowej w naszym organizmie. Czyli to jest rodzaj nowotworu, tylko powiedzmy, że bardziej agresywny.

No i do tego dochodzą nam jeszcze podziały na nowotwory złośliwe i nowotwory łagodne. Najprościej możemy to sobie wyobrazić tak, że nowotwór złośliwy, to będzie tak nowotwór, który ma zdolność do tworzenia przerzutów w organizmie. Czyli nie dość, że jest sam w jakimś miejscu, to może jeszcze stworzyć przerzuty w miejscach odległych, na przykład w płucach, w mózgu.

AC: Myślę, że po takim wytłumaczeniu już nikt nie powinien mieć problemu z rozróżnianiem tych słów.  Teraz przechodzimy do kolejnego interesującego aspektu, który chciałabym, żebyś poruszyła, a mianowicie dziedziczenia nowotworów. No i moje pytanie jest takie: czy istnieją jakieś mechanizmy tego zjawiska?

Dr Paula Dobosz: Jasne, oczywiście, ale myślę, że zanim do nich dojdę, to wspomnę o jeszcze jednej bardzo ważnej rzeczy, o pytaniu, które często zadają internauci czy pacjenci w gabinecie, a mianowicie: jest coś takiego, że wydaje nam się, że jeżeli coś jest genetyczne, to na pewno jest to dziedziczne. Ludzie często używają zamiennie tych dwóch terminów, a to niestety nie jest poprawne, bo to, że nowotwór jest chorobą genetyczną wcale nie oznacza, że jednocześnie jest też chorobą dziedziczną – bo tak nie jest. Jak spojrzymy sobie na statystyki, czy też na dane naukowe, to okaże się, że nowotworów dziedzicznych jest bardzo, bardzo mało. Czyli możemy odziedziczyć jakieś predyspozycje do rozwoju pewnych nowotworów. To się naprawdę dzieje rzadko w stosunku do wszystkich nowotworów, które istnieją. Ale bez wątpienia i bez wyjątku – wszystkie nowotwory to choroby genetyczne, choroby genomowe – ponieważ u podłoża ich rozwoju leżą mutacje, pewne warianty genetyczne, które sprawiają, że w pewnym momencie komórka zacznie się dzielić w sposób niekontrolowany. Czyli po prostu jakieś błędy wewnątrz komórki. I teraz: pytałaś o mechanizmy. Mechanizmy będą absolutnie genetyczne, czyli mamy komórkę, rodzimy się z jakimś genomem, z pewnymi wariantami genów, które tam będą w środku. Podczas całego naszego życia jesteśmy eksponowani na działanie bardzo dużej ilości czynników mutagennych. Jednym z najważniejszych i najbardziej znanych może być dym papierosowy, może nim być też promieniowanie UV. I wszystkie tego typu mutageny będą sprawiały, że w naszych komórkach zaczną powstawać mutacje, zaczną powstawać zupełnie inne wersje genów – tak możemy to sobie wyobrazić – niż powinny być. I w którymś momencie one po prostu przestaną działać, komórka przestanie działać poprawnie, bo tych mutacji będzie po prostu za dużo. Czyli – naturalne funkcje komórki zostaną zaburzone i ta komórka zacznie się dzielić. Bo generalnie niektóre komórki powinny to robić w naszym organizmie, ale w ściśle kontrolowanych warunkach, w ściśle kontrolowanym czasie. Natomiast w przypadku nowotworów, ten czas nie jest kontrolowany i ilość też nie. Czyli w wyniku nagromadzenia się mutacji, te komórki będą się dzieliły w sposób niekontrolowany i nieograniczony. I to doprowadzi do powstania guza w naszym organizmie.

AC: W takim razie tym bardziej zasadne i zrozumiałe wydaje się być to, że coraz częściej spotykamy się ze stwierdzeniem, że rak jest chorobą genomu. Paula, niezwykle dziękuję ci za to, że zgodziłaś się być naszym dzisiejszym gościem i za super interesującą rozmowę.

Dr Paula Dobosz: Dziękuję! Mam nadzieję, że kolejne będą jeszcze ciekawsze (śmiech).

AC: I to już wszystko w dzisiejszym odcinku MNMTalks. Dziękujemy wam bardzo za wysłuchanie, jeżeli macie do nas jakieś pytania albo chcielibyście, żeby jakiś konkretny temat pojawił się w naszych odcinkach, piszcie do nas! Znajdziecie nas m.in. na Twitterze, Instagramie, Facebooku oraz Linkedinie, wszędzie pod nazwą: MNM Diagnostics. Wracamy do was już niedługo! Do usłyszenia, cześć!